Πολλοί γονείς ξαφνιάζονται όταν βλέπουν το παιδί τους να μιλάει με εξαιρετική σαφήνεια, να σχηματίζει μεγάλες προτάσεις, αλλά ταυτόχρονα να δυσκολεύεται να κάνει φίλους στο διάλειμμα ή να απομονώνεται στην τάξη. Υπάρχει μια πτυχή της ομιλίας που δεν αφορά το πώς λέμε μια λέξη, αλλά το πώς τη χρησιμοποιούμε για να συνδεθούμε με τους άλλους. Αυτή είναι η Πραγματολογία ή, πιο απλά, η κοινωνική χρήση της γλώσσας. Σε αυτό το εισαγωγικό άρθρο, θα περιγράψουμε μια δυσκολία η οποία μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τις κοινωνικές σχέσεις του παιδιού σας.
Τι είναι η πραγματολογική διαταραχή;
Η πραγματολογική διαταραχή, με απλά λόγια, είναι σαν να γνωρίζει κανείς όλους τους κανόνες της γραμματικής μιας ξένης γλώσσας, αλλά να μην ξέρει πώς να διατηρήσει μια απλή συζήτηση ή πώς να καταλάβει ένα αστείο. Το παιδί διαθέτει τα γλωσσικά εργαλεία (π.χ. πλούσιο λεξιλόγιο, σωστή σύνταξη), αλλά δυσκολεύεται να ακολουθήσει τους άγραφους κανόνες της επικοινωνίας (American Speech-Language-Hearing Association [ASHA]).
Πιο συγκεκριμένα, οι κανόνες που διέπουν την κοινωνική επικοινωνία είναι οι εξής:
- Προσαρμογή του λόγου: Το να μιλάς διαφορετικά σε έναν συμμαθητή σου στο παιχνίδι και διαφορετικά στη δασκάλα σου μέσα στην τάξη.
- Τήρηση των κανόνων της συζήτησης: Να περιμένεις τη σειρά σου για να μιλήσεις (turn-taking), να μένεις στο θέμα συζήτησης και να μην μονοπωλείς το ενδιαφέρον (Small Talk Pediatric Therapy).
- Μη λεκτική επικοινωνία: Η βλεμματική επαφή, οι εκφράσεις του προσώπου, η απόσταση από τον συνομιλητή και ο τόνος της φωνής (Sensational Kids Ireland).
Ποια είναι τα προειδοποιητικά σημάδια στην καθημερινότητα;
Ένα παιδί με πραγματολογικά ελλείμματα συχνά δυσκολεύεται να αποκωδικοποιήσει το χιούμορ, την ειρωνεία ή τον σαρκασμό, ερμηνεύοντας τις πληροφορίες απολύτως κυριολεκτικά (American Psychiatric Association, 2022). Για παράδειγμα, σε μια μεταφορική έκφραση όπως «βρέχει καρεκλοπόδαρα», το παιδί μπορεί να αναζητά πραγματικές καρέκλες να πέφτουν από τον ουρανό. Επιπλέον, λόγω δυσκολιών στην εναλλαγή σειράς, τείνει να μονοπωλεί τη συζήτηση μιλώντας ασταμάτητα για ένα περιορισμένο, αγαπημένο του θέμα (π.χ. δεινόσαυρους ή τρένα), αδυνατώντας να αναγνωρίσει τα σημάδια πλήξης ή απώλειας ενδιαφέροντος του ακροατή (Paul et al., 2018; Small Talk Pediatric Therapy).
Επιπλέον κλινικές ενδείξεις μπορεί να περιλαμβάνουν τις συνεχείς διακοπές, την παραβίαση του προσωπικού χώρου των άλλων, καθώς και την εκφορά υπέρμετρα ειλικρινών ή «ακατάλληλων» σχολίων σε κοινωνικές περιστάσεις, χωρίς το παιδί να διαθέτει την κοινωνική επίγνωση για να κατανοήσει γιατί οι γύρω του νιώθουν άβολα (ASHA).
Πώς επηρεάζονται η συμπεριφορά και οι φιλίες;
Σύμφωνα με επιστημονικές έρευνες, τα ελλείμματα στην πραγματολογία αποτελούν ισχυρό κλινικό δείκτη για μελλοντικές συμπεριφορικές δυσκολίες και έντονη απογοήτευση μέσα στη σχολική τάξη. Τα παιδιά μπορεί να παρεξηγήσουν τις προθέσεις των άλλων ή να μην αντιληφθούν τα μη λεκτικά μηνύματα, οδηγώντας σε κοινωνική απομόνωση. Επιπλέον, συχνά συνυπάρχουν με καταστάσεις όπως η ΔΕΠΥ (ASHA) ή σχετίζονται με το φάσμα του αυτισμού, αν και αυτό δεν είναι απόλυτο, καθώς μπορούν να εμφανιστούν και εντελώς ανεξάρτητα (Royal College of Speech and Language Therapists [RCSLT]).
Πώς μπορείτε να βοηθήσετε;
Η στοχευμένη παρέμβαση κάνει τη διαφορά. Σύμφωνα με κλινικούς οδηγούς, οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν οργανώνοντας δομημένα ραντεβού για παιχνίδι (play dates), χρησιμοποιώντας οπτικά βοηθήματα για να διδάξουν τα όρια μιας συζήτησης, και διαβάζοντας ιστορίες ανοιχτού τύπου για να εξασκήσουν την κατανόηση των κοινωνικών προθέσεων (Autism Speaks).
Αν υποψιάζεστε ότι το παιδί σας δυσκολεύεται στην κοινωνική χρήση της γλώσσας, μια αξιολόγηση από εξειδικευμένο λογοθεραπευτή είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα για να το βοηθήσετε να χτίσει αληθινές γέφυρες επικοινωνίας!
Πηγές
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). (n.d.). Social communication disorder. Practice Portal.
- Autism Speaks. (n.d.). Expert guide on social communication.
- Paul, R., Norbury, C., & Gosse, C. (2018). Language disorders from infancy through adolescence: Listening, speaking, reading, writing, and communicating (5th ed.). Elsevier.
- Royal College of Speech and Language Therapists (RCSLT). (n.d.). Clinical speech and language therapy hub: Social communication.
- Sensational Kids Ireland. (n.d.). Understanding & helping pragmatic language development.
- Small Talk Pediatric Therapy. (n.d.). Understanding pragmatic language disorder: A guide for parents.